Πέμπτη, 21 Ιανουαρίου 2016

Διλήμματα της μνημονιακής ελληνικής κοινωνίας και πολιτική

Γράφει ο Νίκος Μπιλανάκης

Μια θεωρητική αρχή στην πολιτική ανάλυση λέει ότι η εκλογική συμπεριφορά είναι παγιωμένη με βάση συγκεκριμένα διλήμματα για ένα σεβαστό χρονικό διάστημα. Αυτά τα διλήμματα που μπορεί να είναι πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά ή πολιτισμικά, διαμορφώνουν τις εκάστοτε εκλογικές επιλογές των πολιτών, αν και οι τελευταίες μπορούν να αναμορφωθούν μετά από βαρύνουσας σημασίας άλλα γεγονότα που θα έχουν εν των μεταξύ επισυμβεί. Η ελληνική ιστορία έχει δείξει ότι αποτελεί μια...




περίπτωση ισχυρών τέτοιων διαιρετικών διλημμάτων πολιτικού χαρακτήρα τον τελευταίο τουλάχιστον αιώνα: Βενιζελικοί-Αντιβενιζελικοί/μοναρχικοί, Δεξιά-Αριστερά στον ελληνικό εμφύλιο, Εθνικόφρονες-Αντεθνικόφρονες στην Μεταπολεμική περίοδο, για να καταλήξει στη δεσπόζουσα διαιρετική τομή της Μεταπολίτευσης, αυτήν της Δεξιάς-Αριστεράς.
Τελευταία, με την οικονομική κρίση στην οποία περιήλθε η Ελλάδα μετά το 2010, επήλθαν άμεσες και καταλυτικές συνέπειες στη ελληνική κοινωνία που έφεραν νέες αναδιατάξεις σε επίπεδο πολιτικών δυνάμεων και χάραξαν νέες διαιρετικές τομές που είτε υπερκάλυψαν είτε εξαφάνισαν την προηγούμενη «Δεξιά-Αριστερά». Η βασική τομή που τέθηκε αρχής εξαρχής της κρίσης και πρακτικά συνεχίζει να υπάρχει πέντε χρόνια μετά, είναι η διαίρεση «Μνημόνιο- Αντιμνημόνιο». Στην πενταετία της κρίσης, 2010-2015, το ιδεολόγημα του αντιμνημονίου ηγεμόνευσε στην πλειοψηφία της ελληνικής κοινωνίας. Σε όλες τις δημοσκοπήσεις της περιόδου, το «αντιμνημόνιο» επιδοκιμαζόταν από τα δύο τρίτα των κατοίκων αυτής της χώρας. Αυτή η ηγεμονική στον κοινό νου μανιχαϊστική αφήγηση θεωρούσε ότι για όλα τα δεινά της χώρας έφταιγαν οι ξένοι, οι «κακοί», και συνακόλουθα το Μνημόνιο, η δανειακή σύμβαση που μας επέβαλαν. Κατά συνέπεια, η εθνικά υπερήφανη και προφανής λύση του προβλήματος ήταν η κατάργηση της σύμβασης «με ένα άρθρο και ένα νόμο» και η επιστροφή στην προ κρίσης κατάσταση.Όλο αυτό το οικοδόμημα όμως κατάρρευσε ολοκληρωτικά και με πάταγο το πρωί της 13ηςΙουλίου 2015 όταν ο μάγος της φυλής και φύλαρχος, μετά από 17 ώρες διαπραγμάτευση, ανακοίνωσε ότι όλα ήταν ένα ψέμα. Οι προσπάθειες των στελεχών της κυβέρνησης έκτοτε να χρησιμοποιούν αντιμνημονιακή ρητορεία εφαρμόζοντας το 3ο Μνημόνιο, να συνδυάζουν την πολιτική συνθηκολόγηση με τα «παράλληλα προγράμματα», οδηγούν σε αδιέξοδα και ασυναρτησία πασπαλισμένη με ιδεολογήματα από την λενινιστική παράδοση.Η αποκάλυψη ότι ο Βασιλιάς είναι γυμνός είχε τεράστιες επιπτώσεις στην κοινωνία, τμήμα τουλάχιστον της οποίας οδηγήθηκε σε ιδεολογική κατάρρευση. Παρόμοιο φαινόμενο ιδεολογικής κατάρρευσης έχει παρατηρηθεί μόνον μια φορά στην μετεμφυλιακή ιστορία της χώρας. Ήταν το καλοκαίρι του 1974, στην Μεταπολίτευση, όταν σε μια βραδιά, την 24η Ιουλίου, κατέρρευσαν με πάταγο τα ιδεολογήματα της εθνικοφροσύνης και του από βορρά κινδύνου, που ηγεμόνευαν τότε την πλειοψηφία της ελληνικής κοινωνίας. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στις δύο συγκυρίες. Τα ιδεολογήματα που κατέρρευσαν τότε, αντικαταστάθηκαν σχεδόν ακαριαία από νέες αφηγήσεις, γεμάτες ελπίδα για το μέλλον, μέσα σε μια πρωτοφανή κοινωνική ανάταση που ενέπνευσε το τότε ΠΑΣΟΚ.  Τι μέλλει γενέσθαι; Πως θα πορευτεί στο μέλλον η ελληνική κοινωνία; Πιστεύω ότι το ιδεολογικό κενό θα μπορούσε να καλυφθεί με μια νέα αυτογνωσία της ελληνικής κοινωνίας, που σε συνδυασμό με την ανάδυση νέων πολιτικών υποκειμένων θα μπορέσουν να υιοθετήσουν διαφορετικά από το παρελθόν αφηγήματα, επιβάλλοντας νέα διλήμματα. Μια νέα αυτογνωσία της ελληνικής κοινωνίας που θα οδηγήσει στον «εξοβελισμό της μαγείας ως τεχνικής σωτηρίας» για να χρησιμοποιήσουμε τον τόσο εύστοχο όρο του Μαξ Βέμπερ, μια απομάγευση που θα είχε στόχο να καταστήσει τον άνθρωπο κύριο του εαυτού του. Το κίνημα ΜΕΝΟΥΜΕ ΕΥΡΩΠΗ, που έδειξε ότι υπάρχει ένα σημαντικό τμήμα της ελληνικής κοινωνίας που έχει απογαλακτισθεί από τον τοτεμισμό, και εκφράστηκε με το 38.69% ΝΑΙ στο δημοψήφισμα του Ιουλίου 2015, αποτελεί μια πρώτη μαγιά, ένα υπάρχον υλικό σε δύσκολους καιρούς που μπορεί πλέον να καρπίσει και να ενδυναμωθεί. Η ανάδειξη στην ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας από τον Κυριάκο Μητσοτάκη αποτελεί ένα άλλο στοιχείο που δείχνει μια δυναμική ανανέωσης και εκσυγχρονισμού της κεντροδεξιάς παράταξης. Οι προτάσεις αναδιάταξης-αναμόρφωσης του χώρου της κεντροαριστεράς επίσης αποτελούν ελπιδοφόρες κινήσεις. Τα υπό διαμόρφωση νέα πολιτικά υποκείμενα, λαμβάνοντας υπ’όψη τους τις συντελεσθείσες εξελίξεις θα προτείνουν νεα πολιτικά αφηγήματα που θα εκφράσουν επιτέλους τις σύγχρονες ανάγκες της μνημονιακής ελληνικής κοινωνίας. Και το δίλημμα που επιτέλους θα πλέον να τεθεί είναι «μεταρρύθμιση-αντιμεταρρύθμιση» της Ελλάδας σε ένα κανονικό ευρωπαικό κράτος. Και σε αυτό το δίλημμα, που πιστεύω ότι θα αναχτεί σε δεσπόζον το προσεχές διάστημα, μην εκπλαγείτε αν δούμε όλες τις υπάρχουσες πολιτικές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένου και του ΣΥΡΙΖΑ, να παίρνουν θέσεις ξεχνώντας όλα τα άλλα προηγούμενα διλήμματα, που πλέον θα αποκτήσουν μόνο ιστορική αξία.

Ν. Μπιλανάκης
Niko.bila@yahoo.com